To trzecia lekcja podstawowego kursu charliedesk Classroom. Poprzednie lekcje wyjaśniły, czym jest portfel i co znaczy "posiadać" kryptowalutę. Teraz przyjrzymy się trzem najczęstszym miejscom, w których ludzie nabywają krypto, i rozłożymy je na czynniki pierwsze według trzech prostych pytań: Kto trzyma monety? Jak powstaje cena? Ile to kosztuje?
Wszystko pokażemy na jednym konkretnym przykładzie. Powiedzmy, że Petra chce nabyć ETH (Ethereum) za 1 000 euro. Prześledzimy, co się stanie w każdym z tych trzech miejsc.
Czym właściwie jest giełda, broker i DEX?
Zdefiniujmy trzy pojęcia od razu na początku, bo często się je myli.
- Giełda (exchange, konkretnie CEX, czyli centralized exchange): firma, która prowadzi rynek. Sama nie handluje przeciwko tobie, tylko łączy ludzi chcących kupić z ludźmi chcącymi sprzedać. Przykłady w rodzaju Coinbase, Kraken czy Binance działają w ten sposób.
- Broker: firma, która sprzedaje ci krypto bezpośrednio albo je od ciebie kupuje. Nie handlujesz z innym użytkownikiem, handlujesz z brokerem. Tak działa wiele "prostych" przycisków zakupu w aplikacjach oraz szereg aplikacji fintechowych.
- DEX (decentralized exchange, zdecentralizowana giełda): zestaw inteligentnych kontraktów (programów) działających na blockchainie. Nie stoi za nimi firma, która trzymałaby twoje monety. Handlujesz bezpośrednio ze swojego portfela. Przykłady to Uniswap albo Curve.
Bardziej szczegółowe porównanie pojęć CEX i DEX mamy w słowniczku pod hasłem "cex-dex".
Kto trzyma twoje monety?
To najważniejsze pytanie całej lekcji, bo decyduje o tym, co się stanie, gdy coś pójdzie nie tak.
Na giełdzie (CEX) obowiązuje prosta zasada: dopóki monety są na giełdzie, trzyma je giełda, nie ty. Masz u niej saldo, czyli zapis w jej bazie danych. Klucze prywatne (tajne hasło, które faktycznie kontroluje monety na blockchainie) trzyma giełda. Stąd znane powiedzenie "not your keys, not your coins" (nie twoje klucze, nie twoje monety). Kiedy chcesz mieć monety w pełni pod kontrolą, musisz je wypłacić z giełdy do własnego portfela.
U brokera jest podobnie, a czasem nawet gorzej z punktu widzenia kontroli. Wielu brokerów pozwala ci tylko kupić i sprzedać, ale nie wypłacić monety na własny portfel. W takim przypadku nigdy nie trzymasz prawdziwej kryptowaluty, tylko roszczenie wobec brokera. To, czy konkretny broker umożliwia wypłatę, różni się przypadek od przypadku i jest to rzecz, którą trzeba sprawdzić u danego dostawcy.
Na DEX-ie monety przez cały czas trzymasz ty. Transakcja odbywa się bezpośrednio między twoim portfelem a inteligentnym kontraktem. W żadnym momencie nie przekazujesz kluczy stronie trzeciej. To główna różnica DEX-a: kontrola nad monetami nie opuszcza twojego portfela. Ceną za to jest to, że za bezpieczeństwo swoich kluczy odpowiadasz sam, a kiedy popełnisz błąd, nie ma do kogo zadzwonić.
Jak powstaje cena?
Tutaj te trzy modele różnią się najbardziej.
Na giełdzie cenę tworzy księga zleceń (order book), czyli lista wszystkich zleceń kupna i sprzedaży. Petra widzi, że najlepsza oferta sprzedaży ETH to na przykład 3 000 euro. Kiedy złoży zlecenie rynkowe, system sparuje ją ze sprzedającymi. Cena jest wynikiem tego, na co w danej chwili zgadza się podaż i popyt. Różnica między najwyższą ofertą kupna a najniższą sprzedaży nazywa się spread.
U brokera cenę ustala broker. Bierze jakąś referencyjną cenę rynkową i dokłada swoją marżę (narzut). Petra często nie widzi order booka, widzi tylko jedną liczbę: "kup ETH za X". Ta liczba bywa nieco gorsza, niż cena na giełdzie, i w tej różnicy schowana jest część zarobku brokera.
Na DEX-ie w rodzaju Uniswap cenę często nie liczy księga zleceń, ale wzór. Najbardziej rozpowszechniony model to AMM (automated market maker, automatyczny animator rynku). W uproszczeniu: w "basenie" (liquidity pool) leżą dwa aktywa, na przykład ETH i stablecoin, a cena zależy od ich proporcji. Kiedy Petra kupi ETH z basenu, zabiera ETH i dodaje stablecoina, przez co cena ETH w tym basenie lekko przesuwa się w górę. Im większa transakcja względem wielkości basenu, tym większe to przesunięcie, które nazywa się slippage (poślizg cenowy).
Ile to kosztuje? Przykład na 1 000 euro
Teraz to najbardziej konkretne. Koszty składają się z wielu warstw i rzadko widzisz je jako jedną wartość. Poniższe liczby to ilustracyjny przykład, nie aktualne dane rynkowe, mają jedynie pokazać, gdzie koszty powstają.
| Gdzie | Widoczna opłata | Ukryty koszt | Opłata sieciowa |
|---|---|---|---|
| Giełda (CEX) | opłata transakcyjna, np. 0,1 do 0,5 % | spread w księdze zleceń | dopiero przy wypłacie na własny portfel |
| Broker | często "0 %" albo mała opłata | marża wliczona w cenę (spread) | czasem nie da się wypłacić wcale |
| DEX | opłata poolu, np. 0,3 % | slippage przy większych transakcjach | zawsze płacisz gas (opłatę sieciową) |
Prześledźmy 1 000 euro Petry:
- Na giełdzie z opłatą 0,2 % zapłaci mniej więcej 2 euro opłaty plus mały spread. Jeśli zostawi monety na giełdzie, opłaty sieciowej na razie nie rozważa. Kiedy je wypłaci do własnego portfela, dojdzie opłata sieciowa.
- U brokera, który reklamuje "zerową opłatę", rzeczywisty koszt może spokojnie być wyższy niż na giełdzie, bo jest schowany w cenie. Czy to 0,5 % czy 2 %, poznasz tylko porównując oferowaną cenę z ceną na giełdzie w tej samej chwili.
- Na DEX-ie zapłaci opłatę poolu (przy zwykłym poolu 0,3 %, czyli około 3 euro), do tego gas (opłatę sieciową), który nie zależy od wielkości transakcji, ale od obciążenia sieci, a przy większych zleceniach jeszcze slippage. Gas może wynosić kilka centów, jak i kilka euro w zależności od sieci i momentu.
Istotne jest to: "zero procent" prawie nigdy nie oznacza za darmo. Koszt tylko przesuwa się z widocznej opłaty do spreadu, marży albo slippage.
Który model jest "najlepszy"?
Żaden. Każdy rozwiązuje inny kompromis i dlatego wszystkie trzy istnieją obok siebie.
- Giełda daje płynność i uczciwą cenę rynkową z order booka, ale trzyma twoje klucze.
- Broker jest najprostszy w obsłudze, ale za wygodę płacisz gorszą ceną i czasem brakiem możliwości wypłaty monet w ogóle.
- DEX zostawia ci klucze i dostęp do tokenów, których gdzie indziej nie ma, ale płacisz gas, ryzykujesz slippage i za bezpieczeństwo odpowiadasz sam.
charliedesk zasadniczo nie mówi, co wybrać. Mówimy, jak to działa, żebyś decyzję umiał podjąć sam i wiedział, o co pytać.
Co powinieneś teraz umieć
Po tej lekcji powinieneś w każdym miejscu, gdzie da się nabyć krypto, umieć odpowiedzieć na trzy pytania:
- Kto trzyma monety? (Ja w swoim portfelu, czy firma za mnie?)
- Jak powstaje tam cena? (Order book, marża brokera, czy wzór AMM?)
- Gdzie schowany jest koszt? (Opłata, spread, marża, gas, slippage?)
Kiedy na te trzy pytania umiesz odpowiedzieć, rozumiesz 90 % różnicy między giełdą, brokerem a DEX-em.
Co pozostaje niepewne
- Konkretne opłaty różnią się dostawca od dostawcy i zmieniają się w czasie. Liczby w tabeli to ilustracja, nie aktualny cennik. Rzeczywistą cenę zawsze sprawdź u danego miejsca w momencie transakcji.
- To, czy konkretny broker umożliwi wypłatę na własny portfel, jest kwestią jego warunków, której nie da się uogólnić.
- Status prawny i podatkowy poszczególnych modeli różni się w UE i ewoluuje. Ta lekcja wyjaśnia mechanikę, nie regulacje ani podatki.